W związku z tym, że rok 2026 ogłoszono rokiem Profilaktyki Zdrowotnej w Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej odbyło się spotkanie z organizacjami pozarządowymi pod patronatem Moniki Wielichowskiej Wicemarszałek Sejmu RP.
Podczas spotkania przemówiła Ewa Daros Prezes Fundacji OliEdu, podkreślając priorytety działań zdrowotnych w obszarze płodności i badań genetycznych na przyszły rok.
Wspomaganie płodności można i należy rozumieć bowiem jako formę profilaktyki zdrowotnej, jeśli spojrzy się na nie szerzej niż tylko jako na technikę wspomaganego rozrodu. Oto, w jaki sposób procedura ta pełni funkcję profilaktyczną:
- chroni przed utratą płodności,
- zapobiega chorobom genetycznym,
- zmniejsza ryzyko powikłań ciąży,
- minimalizuje ryzyko zakażeń,
- chroni zdrowie psychiczne i społeczne.
1. Profilaktyka chorób genetycznych
Dzięki rozwojowi technik rozrodu wspomaganego medycznie można zapobiegać tam, gdzie jest to medycznie uzasadnione przekazywaniu ciężkich chorób genetycznych potomstwu. Taką możliwość daje diagnostyka przedimplantacyjna zarodków, (która wymaga wcześniej zastosowania u danej pary procedury zapłodnienia pozaustrojowego).
Powstałe zarodki mogą zostać zbadane pod kątem konkretnej ciężkiej choroby, która występuje w rodzinie lub takiej, której obydwoje rodzice są zdrowymi niechorującymi nosicielami, ale ich potomstwo ma niestety duże szanse na odziedziczenie obu nieprawidłowości na raz, co będzie skutkowało bardzo poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi, a nawet śmiercią.
Dzięki badaniom przedimplantacyjnym do organizmu matki podawane są te zarodki, u których nie stwierdzono poważnych mutacji. Takie postępowanie zapobiega rozwojowi ciężkich i bardzo często nieuleczalnych chorób.
Diagnostyka przedimplantacyjna pozwala wykryć mutacje odpowiedzialne za choroby jednogenowe, (takie jak: rdzeniowy zanik mięśni, mukowiscydoza, dystrofia mięśniową Duchenne’a i inne), o których pacjenci dowiadują się czasem po latach nieskutecznego leczenia lub po doświadczeniach wielu strat ciąż. Czasem problemem pacjentów jest obecność translokacji między chromosomami, która ogranicza płodność, ale dodatkowo stwarza ryzyko obumarcia ciąży lub urodzenia się dziecka z tak poważnymi nieprawidłowościami, iż mimo postępu medycyny rokowanie będzie bardzo złe, włączając śmierć dziecka.
2. Profilaktyka utraty płodności
Techniki wspomaganego medycznie rozrodu umożliwiają zamrażanie komórek jajowych lub nasienia w młodym wieku, co pozwala zachować płodność na przyszłość. Przykładem może być zespół Klinefeltera (47, XXY) u chłopców, u których postępujący zanik tkanki wytwarzającej plemniki powoduje, że w wieku kiedy decydują się na założenie rodziny tych plemników najczęściej nie da się już uzyskać nawet technikami mikrochirurgii.
Profilaktyka reprodukcyjna, szczególnie ważna jest dla kobiet, u których liczba i jakość komórek jajowych drastycznie spadają w wyniku rozwijającej się endometriozy, choroby dotykającej już nawet nastolatki czy kobiety 20-30-kilkuletnie. Rezerwę jajnikową zmniejsza także rozległe leczenie operacyjne. Czasem młode kobiety bez obciążonego wywiadu maja bardzo słabe parametry określające płodność i z dużym prawdopodobieństwem, kiedy zdecydują się zakładać rodzinę doświadczą problemu niepłodności, możliwe, że na tym etapie już nieuleczalnej.
Mrożenie komórek płciowych to także zabezpieczenie przed niepłodnością, do której doprowadza leczenie onkologiczne u młodych ludzi w wieku reprodukcyjnym- chirurgiczne np. raka jądra u mężczyzn.
Uszkadzająco na komórki rozrodcze działa także leczenie chemioterapią czy radioterapią nowotworów krwi, rak piersi i innych.
Oncofertility - onkopłodność opiera się na podjęciu świadomych działań (przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego) zmierzających do zabezpieczenia płodności u osoby chorej na raka. Umożliwia to zajście w ciąże po zakończeniu terapii. Pamiętajmy, nowotwory to jedna z najczęściej występujących chorób cywilizacyjnych.
Często, takie programy to jedyna szansa dla osób po leczeniu onkologicznym, by posiadać dzieci.
3. Profilaktyka powikłań ciąży
Dzięki PGT oraz badaniom zarodków zmniejsza się ryzyko:
- poronień spowodowanych aberracjami chromosomalnymi (czyli nieprawidłowościami dotyczącymi liczby jak i struktury chromosomów) czy wadami genetycznymi,
- strat bardziej zaawansowanych ciąż, co zawsze wiąże się z możliwymi komplikacjami położniczymi u matki.
Tam, gdzie jest to medycznie uzasadnione, przy istniejącym znanym czynniku genetycznym, połączenie diagnostyki przedimplantacyjnej z leczeniem metodą zapłodnienia pozaustrojowego pozwala uzyskać zdrowszą ciążę i oszczędzić wielu niepożądanych zdarzeń.
4. Profilaktyka zakażeń w przypadku par, u których jedno z partnerów jest zakażone wirusem zapalenia wątroby typu B lub C, czy ludzkim wirusem niedoboru odporności HIV
Zastosowanie technik rozrodu wspomaganego medycznie i zapłodnienia pozaustrojowego umożliwiają:
- bezpieczne pozyskanie i preparowanie komórek,
- minimalizację ryzyka przeniesienia wirusa na partnera lub dziecko.
Dzięki temu procedura pełni funkcję profilaktyki zakażeń w obszarze zdrowia reprodukcyjnego.
5. Profilaktyka skutków niepłodności
Należy pamiętać, że niepłodność to choroba uznawana przez WHO. Jej nieleczenie może prowadzić do:
- depresji,
- problemów w relacjach,
- przewlekłego stresu i jego konsekwencji zdrowotnych.
Niestety, wiele chorób, które pojawiają się w rodzinie często doprowadzają do jej destabilizacji, znacznego pogorszenia funkcjonowania wszystkich jej członków, co powoduje poważne konsekwencje dla zdrowia psychicznego.
Jako Fundacja OliEdu apelujemy zatem o demokratyczny i równy dostęp do profilaktyki zdrowotnej jako skutecznej formy terapii, pełniącej nie tylko funkcję profilaktyki zdrowia rodzinnego, ale także psychicznego i społecznego.
Przedstawione informacje zostały zweryfikowane ze współdziałającym z Fundacją OliEdu doświadczonym lekarzem ginekologiem oraz genetykiem - dr Katarzyną Olszak - Wąsik.
